Балачак – күңелдә мәңге калачак

Балачакның хатирәсе булган йомгак

Төшеп китте кулдан тәгәрәп.

Ә күңелләр төпсез кое кебек

Чума һаман төпкә, тирәнрәк.

                                         (Гузәл Шәйхетдинова)

Бу юлларны укыганда, ирексездән, уйларымда үземнең балачак елларына, шул вакытның якты истәлекләрен саклаган туган авылыма, туып-үскән йортыбызга әйләнеп кайтамын. Күңелле уеннар, уку еллары, шуклыклар, әти-әни кочагында бер борчусыз яшәгән вакытлар булып истә калган ул.

Әйе, еллар узган саен хатирәләрне яңартып, сагынып, истәлекләр белән юанып яши башлыйсың икән. Сагындыра үткәннәр, бик нык сагындыра! Балачак һәркемдә дә була инде ул, дияр күпләрегез. Әйе, һәркемнең үз заманы, үз чоры, һәр чорның үз кыйммәте була.

Без үскәндә үзебезне бик тә бәхетле итеп тойдык. Безнең буын балалары барысы да бәхетле булгандыр.  Барыбыз да бер төрле идек, дисәм  дә, ялгыш булмастыр. Әниләребезнең өшемәсеннәр, туңмасыннар, дип бәйләп кидергән йон оекбаш-бияләйләрен, әтиләребезнең табанына матур итеп салып биргән ямаулы  киез итекләрен киеп үстек без. Хәзерге балаларның ул ямау дигән сүзне ишеткәннәре дә юктыр, кайберләре мәгънәсен дә аңламыйдыр.

Кыш көннәрендә уеннан кайтып кергәндә шул бияләйләр суланып, бастырып куярлык булып туңа, ә киез итекләребез коньки урынына киярлек бозланып ката иде. Куллар, беләзекләр күгәрчен тәпие кебек кып-кызыл була. Коньки барлык балаларда да юк иде, шуңа күрә буада хоккей уйнарга киез итек киеп чыга идек. Кая ди ул хәзерге кебек махсус хоккей мәйданчыклары! Хоккей таягы (клюшка) булмаганнар аны кәкре агачны кисеп алып уйный иде. Боз өстен кар катламы нык калынайганчы күмәкләшеп чистартып торабыз. Һич тә булмаса, урам уртасында  шайба урынына сабын белән  уйнарга да аптырап тормадык. Малайлар белән беррәттән кызлар да уйныйбыз. Бураннардан соң барлыкка килгән көрт сырынтылары өстендә үткән «Тау башлыгы»  уенында җиңүчеләрне билгеләү бик озакка сузыла иде. Агач чаналарга төялеп тау шуулар үзе бер тарих булып хәтердә саклана. Шук малайлар  абзардан алып чыккан ат чанасына төялеп тау шуган чаклар бүгенгедәй күз алдында тора. Кардан окоплар казып, кыекларга каткан боз сөңгеләрен «граната» итеп, агачтан үзебез эшләгән мылтыкларны асып, сугышлы  уйнаган вакытлар хәтер сандыгының һич вакыт җуелмас якты бер истәлеге булып калды.

Кояш карап, калкулыклар азрак кардан ачылгач та кызлар шунда ашыгабыз. Кайда ничек аталгандыр, без «Черта сикерү» дигән уенны бик яратып уйный идек яз көне. Җирдәге дым кипкәч инде күмәк уеннарга күчәбез: «Флаг урлау», «Ак тирәк, күк тирәк», «Аю урманында», «Казлар-аккошлар», «Әбәкле» һәм тагын күп төрле уеннар.

Җәйләрен каз бәбкәләре саклаганда «Ватык телефон», «Йөзек салыш» уеннары уйный идек. Шунда ук төрле халык әкиятләрен укып, җәйге озын көннәрне  кыскартырга тырышабыз. Кич җиткәнен көтеп алабыз. Чөнки «Качышлы» уенын  караңгы төшкәч уйнавы тагын да кызыклырак тоела. Болар уйнап кына йөргәннәр икән дип уйлый күрмәгез. Эш беткәч, уйнарга ярый, дигән халык мәкале безнең хәтеребездән һич вакыт чыкмады. Кулыбыздан килгәнчә, үзебезнең көч җиткән эшләрне без әти-әниләребез кушканын да көтеп тормый башкара идек. Кыш көннәрендә  кар көрәү, утын кертү (өйләргә хәзерге кебек газ кермәгән), малларга су эчерү кебек эшләр булса, җәйләрен исә эш тагын да күбрәк була: яшелчә-җимешләргә су сибү, чүп утау, бәрәңге күмү, печән хәзерләүдә булышу, дару үләннәре, җиләк, шомырт җыю, көтүгә чыгу ….

Күмәк уеннар бигрәк тә күңелле үтә иде. Һәр йортта биш-алты бала булса, шуларның өч-дүрте уенда катнаша. Кечкенә генә бер урамда 15-20 бала җыелып уйнаганнарын күз алдына китереп карагыз әле!  Өлкәннәрнең безне тиргәп, өйләребезгә куып кайтарганнары һич хәтеремдә калмаган. Алар бит арып-талып эштән кайткан, ә урамда балалар тавышы шау-гөр килеп тора. Кайчакта уенга мавыгып, йоклар вакытыбыз да онытыла. Тәрәзәдән әниләребез эндәшкәч кенә өйгә кергән чаклар да күп булды. Саф һавада хәрәкәтле уеннар уйнап, физик эш эшләп, сәламәтлегебезгә никадәр зур файда китергәнебезне ул чакларда аңлап та бетмәгәнбездер. Юкка гына борынгылар, хәрәкәттә бәрәкәт, димәгәннәр бит. Хәрәкәтле уеннар физик үсешне яхшырта, нерв системасына уңай тәэсир итә һәм сәламәтлекне ныгыта, чөнки һәр уенда диярлек йөгерү, сикерү, ыргыту күнегүләре һ. б. бар.

Өстәл уеннарын да әз уйнамадык: шахмат, шашка, «крестики-нолики», «морской бой». Курчак, машиналар белән дә төрле уеннар уйный идек, әлбәттә. Агач яфракларын акча итеп «кибет»тән әйберләр сатып ала идек. Үзебез оешып, берләшеп, кагыйдәләрне саклап уйный идек – җитәкче дә кирәкми иде.

Хәзер дә балалар уйный, ләкин бездән аермалы буларак, аларның күпчелек уеннары телефонда яисә компьютерда. Урамнарда күмәкләшеп уйнап йөргән балаларны да сирәк очратабыз. Ничек кенә булмасын, безнең буынның балачагы, яшьлеге кызыклы һәм матур булды. Җәйге кичләрдә гармун моңына кушылып авыл урамнарын җырлап үткән яшьләр бөтенләй юк инде. Андый күренеш  ничектер ят булып тоела хәзерге буынга. Шау-шулы балачагым һәм гармун моңлы яшьлегем хатирәләре минем күңелемдә мәңгелеккә урын алган.